Druk op de Nederlandse energiemarkt
De energievraag in Nederland stijgt explosief. Auto’s rijden steeds vaker elektrisch, warmtepompen vervangen cv-ketels en ook de industrie schakelt massaal over op elektriciteit. Tegelijkertijd hangt onze productie in toenemende mate af van zon en wind, die nu eenmaal niet altijd beschikbaar zijn. Dat betekent dat we op zonnige dagen of bij harde wind enorme overschotten hebben, terwijl het net tijdens windstille avonden of donkere winterdagen juist tekorten kent. Die voortdurende schommeling maakt het energiesysteem kwetsbaar en vraagt om stevige structurele oplossingen.
Volgens experts kan ons land zich geen afwachtende houding permitteren. Als we pas in 2026 besluiten tot een capaciteitsmechanisme, dan zijn we jaren kwijt aan voorbereiding, wetgeving en implementatie. België deed er bijvoorbeeld vijf jaar over tussen besluit en uitvoering. Als Nederland hetzelfde tempo aanhoudt, is het maar de vraag of de leveringszekerheid nog voldoende kan worden gewaarborgd in de kritieke periode na 2030, waarin veel oude centrales sluiten en de vraag naar elektriciteit alleen maar blijft toenemen.
Een capaciteitsmarkt kan in dit spanningsveld uitkomst bieden. Het systeem zorgt ervoor dat producenten een vergoeding krijgen om stand-by te blijven, zelfs als hun centrale niet direct stroom levert. Dat lijkt misschien een onzichtbare dienst, maar in de praktijk is het van levensbelang: die achtervang is de reden dat het licht blijft branden, ook tijdens ijskoude winteravonden wanneer zonne- en windenergie nauwelijks beschikbaar zijn. Zonder zo’n mechanisme zouden producenten minder prikkel hebben om capaciteit paraat te houden, met alle risico’s van dien.
Bovendien biedt een capaciteitsmarkt veel meer stabiliteit in de prijzen. Nu nog zien we scherpe pieken in de groothandelsmarkt wanneer vraag en aanbod uit balans zijn. Met een marktmechanisme dat capaciteit beloont, ontstaat er rust en voorspelbaarheid. Dit is gunstig voor zowel huishoudens als bedrijven, die minder last krijgen van onverwachte prijsschokken. Het systeem creëert daarnaast een eerlijk speelveld waarin investeringen in innovatieve oplossingen zoals batterijen en waterstofinstallaties rendabeler worden.
Andere Europese landen zijn ons al voorgegaan. België, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk hebben hun capaciteitsmarkten ingericht en merken dat dit de betrouwbaarheid vergroot. Hun voorbeelden laten zien dat vroeg handelen cruciaal is: hoe eerder een land start, hoe soepeler de overgang verloopt. Nederland kan hier lering uit trekken en tegelijkertijd een eigen model ontwerpen dat past bij de unieke combinatie van duurzame ambities, hoge bevolkingsdichtheid en een sterk geglobaliseerde economie.
Hoe werkt een capaciteitsmarkt
Een capaciteitsmarkt verschilt wezenlijk van de huidige ‘energy-only’-markt, waar alleen de daadwerkelijk geleverde kilowatturen worden beloond. In een capaciteitsmarkt krijgen producenten juist ook een vergoeding voor het beschikbaar stellen van capaciteit, dus voor het stand-by houden van hun centrales of opslagmiddelen. Dit betekent dat ze beloond worden om paraat te staan, zelfs als ze geen stroom leveren. Zo ontstaat een vangnet dat precies op de momenten van schaarste kan worden aangesproken en de continuïteit van de levering veiligstelt.
De manier waarop dit werkt is vaak via veilingen. Producenten en andere aanbieders van flexibiliteit schrijven zich in en geven aan hoeveel capaciteit zij beschikbaar kunnen stellen en tegen welke prijs. De netbeheerder selecteert vervolgens de goedkoopste en meest betrouwbare aanbieders om de totale benodigde buffer op te bouwen. Daarmee wordt niet alleen de veiligheid van het systeem gegarandeerd, maar ontstaat er ook een transparant mechanisme dat de marktpartijen stimuleert om efficiënt en innovatief te werken.
Voor Nederland betekent dit dat er eindelijk meer ruimte komt voor nieuwe technologieën. Opslag in batterijen kan beter renderen, waterstofcentrales kunnen als flexibele back-up functioneren en slimme software kan vraag en aanbod dynamisch sturen. Zonder een capaciteitsmarkt blijven dit soort innovaties financieel onzeker, maar met een stevig kader ontstaat er een betrouwbaar verdienmodel dat investeringen aantrekkelijker maakt. Het is dus niet alleen een veiligheidsnet, maar ook een motor voor vernieuwing.
Waarom snel handelen noodzakelijk is
TenneT heeft herhaaldelijk gewaarschuwd dat de leveringszekerheid vanaf 2033 onder druk komt te staan. Maar die datum is in feite een theoretische grens: door de snelle groei van het stroomverbruik en het wegvallen van conventionele centrales kan de situatie al veel eerder nijpend worden. Daarbij komt dat de energietransitie onomkeerbaar is, waardoor uitstel niet alleen de risico’s vergroot maar ook de kosten van herstel veel hoger maakt.
Het gevaar is dat Nederland te lang blijft hangen in studies en discussies, terwijl de tijd doortikt. Andere landen hebben ervaren dat de uitwerking en implementatie jaren vergen, dus hoe later we beginnen, hoe groter de kans dat we tegen een gat aanlopen. In dat scenario dreigen we afhankelijk te worden van noodmaatregelen, import van dure stroom uit het buitenland of zelfs gecontroleerde afschakelingen. Dat zou niet alleen schadelijk zijn voor het vertrouwen van burgers, maar ook voor de concurrentiepositie van onze bedrijven.
Een capaciteitsmarkt is dus niet alleen een technische ingreep, maar ook een strategische beslissing. Het creëert zekerheid voor producenten, waardoor zij durven te investeren in nieuwe capaciteit en innovatieve oplossingen. Zonder dat vangnet is de kans groot dat investeringen worden uitgesteld of helemaal niet plaatsvinden. Daarmee zouden we onszelf in een kwetsbare positie manoeuvreren, terwijl de rest van Europa doorpakt.
Hoe eerder de overheid een concreet besluit neemt, hoe sneller marktpartijen duidelijkheid krijgen en aan de slag kunnen. De keuze is in feite tussen gecontroleerd vooruitkijken of achteraf noodverbanden aanleggen. In het eerste geval houden we regie, in het tweede geval laten we ons overvallen door omstandigheden. Het verschil tussen die twee scenario’s kan enorm zijn voor de stabiliteit, betaalbaarheid en duurzaamheid van ons energiesysteem.
Effect voor huishoudens en bedrijven
Voor huishoudens draait het uiteindelijk om betrouwbaarheid. Niemand wil meemaken dat de stroom uitvalt op een koude winteravond of dat de energierekening plots verdubbelt door prijspieken. Een goed ingerichte capaciteitsmarkt maakt dit scenario veel minder waarschijnlijk. Het creëert rust en stabiliteit in het energiesysteem, wat rechtstreeks doorwerkt in het dagelijks leven: van opladers en koelkasten die altijd werken tot betaalbare tarieven die niet onverwachts de pan uit rijzen.
Voor bedrijven geldt dat investeringszekerheid minstens zo belangrijk is. Grote industriële spelers hebben elektriciteit nodig om hun processen draaiende te houden, en zij kunnen zich geen onderbrekingen permitteren. Een stabiel en voorspelbaar systeem maakt dat bedrijven durven te investeren in elektrificatie en verduurzaming. Dat versterkt op zijn beurt de economie en creëert nieuwe banen. Zonder zekerheid blijven investeringen uit en loopt Nederland het risico de aansluiting met andere landen te verliezen.
Op de langere termijn betekent dit dat ons land niet alleen profiteert van een betrouwbaar energiesysteem, maar ook van een sterke concurrentiepositie in de energietransitie. Nederland kan koploper worden in innovatieve technologieën, omdat investeerders weten dat hier een robuuste basis ligt. Voor consumenten, bedrijven en de samenleving als geheel vertaalt dit zich in vertrouwen, voorspoed en vooruitgang.
Lessen uit het buitenland
België, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk hebben laten zien dat een capaciteitsmarkt daadwerkelijk werkt. In België bijvoorbeeld wordt via jaarlijkse veilingen capaciteit veiliggesteld, waardoor producenten de zekerheid hebben dat hun investeringen lonen. In Frankrijk worden capaciteitscertificaten uitgegeven waarmee aanbieders garanderen dat ze tijdens piekmomenten beschikbaar zijn. Het Verenigd Koninkrijk combineert verschillende vormen van flexibiliteit en weet daarmee prijsschokken effectief te beperken. Deze voorbeelden maken duidelijk dat het principe niet alleen theorie is, maar in de praktijk zijn waarde bewijst.
Nederland kan veel leren van deze ervaringen. Tegelijkertijd is het belangrijk om een eigen model te ontwikkelen dat past bij onze unieke context: een dichtbevolkt land met een hoge mate van elektrificatie, sterke internationale koppelingen en een ambitieus klimaatbeleid. Blind kopiëren van andere landen is niet verstandig, maar de lessen uit hun trajecten bieden waardevolle handvatten om fouten te vermijden en de implementatie te versnellen.
Daarnaast zijn er in andere Europese regio’s experimenten gaande met grensoverschrijdende capaciteitsmarkten. In Scandinavië worden systemen getest waarbij landen gezamenlijk een buffer opbouwen, waardoor kosten dalen en betrouwbaarheid stijgt. Dit soort initiatieven laten zien dat samenwerking over grenzen heen in de toekomst een belangrijke rol kan spelen. Nederland kan hierop aansluiten en zo niet alleen nationaal, maar ook internationaal een stevige positie opbouwen.
